Đánh giá bài viết

Trần Tế Xương  sinh ra và lớn lên trong cảnh đất nước loạn lạc, Thực dân Pháp tạm thời hoàn thành công cuộc cai trị Việt Nam. Trước thực cảnh đau thương ấy, những người yêu nước, lo cho tương lai của đất nước như ông không thể nào làm gì hơn ngoài việc sáng tác thơ, dùng ngòi bút sắc xảo của mình để châm biếm, lên án xã hội đương thời. Bài thơ Vịnh Thi Hương cũng nằm trong số ấy, nội dung của bài thơ tái hiện lên bức tranh thực cảnh, vừa bày tỏ sự đau xót của những con người yêu nước, đồng thời tác giả cũng lên án, phê phán, tố cáo tội ác đen tối của bọn thực dân.

Loading...

Vịnh khoa thi hương là một bài thơ trữ tình – trào phúng. Mở đầu tác giả có viết:

“Nhà nước ba năm mở một khoa

Trường Nam thi lẫn với trường Hà.”

Đây là kỳ thi năm Đinh Dậu(1897) tại trường Hà Nam, hai câu thơ đầu tiên đã khéo léo gợi lên những đặc điểm của kì thi Hương này. Theo quy định bình thường của lệ thi lúc bấy giờ, ba năm “nhà nước” sẽ mở một kỳ thi Hương. Bên cạnh đó, ở đời nhà Nguyễn toàn Bắc kỳ có hai địa điểm thi hương đó là: Nam Định và Hà Nội. Nhưng trước hoàn cảnh nước nhà như vậy, chính quyền nhà Nguyễn cho thi dồn hết vào Nam Định vì sợ các cuộc khởi nghĩa của dân ta nên thực dân Pháp không cho tổ chức thi ở Hà Nội. Chỉ một từ “lẫn” thôi nhưng tác giả đã dường như vén được bức tranh thi cử lúc bấy giờ, sự bon chen, hỗn loạn, tạp nham của kỳ thi Hương năm ấy. Cái quý giá, linh thiêng của kỳ thi bị bôi đen.

Tác giả đã xoáy sâu hơn vào cái hiện trạng đó:

“Lôi thôi sĩ tử đeo vai lọ

Ậm ọe quan trường miệng thét la.”

Những người đi thi muốn đỗ đạt cao, thường phải chuẩn bị cho mình những kiến thức uyên bác thì mới có thể đỗ đạt và ra làm quan giúp ích cho nước nhà. Đây cũng chính là mục đích của việc mở cuộc thi Hương. Thế nhưng, ở đây ta thấy gì? Ngay ở đầu câu thơ, Tú Xương nói đến hai từ “lôi thôi”gây ấn tượng mạnh, đi thi lại lôi thôi, nhếch nhác. Thông thường một sĩ tử đi thi được chỉn chu trang phục nhưng ở đây lại ngược lại. Một phần hiện lên của một cuộc thi không nghiêm túc, sự xuống cấp trong việc thi cử. Thí sinh tức sĩ tử thì không nghiêm túc, vậy còn giám thị coi thi tức quan trường thì sao? “ậm ẹo” không nói nên lời. Vậy thì thử hỏi chất lượng, sự trang nghiêm của cuộc thi ở đâu? Còn nữa, người ta thường thấy sự la hét ở dân chợ búa, nhưng tiếng “thét la” đấy, không đâu xa từ chính miệng quan trường. Kỳ thi này đang hiện lên trước mắt người đọc sự nhốn nháo, tha hóa của kỳ thi trước những sự hống hách của các viên quan và sự lôi thôi của chính sĩ tử. Thật đáng cười, hay chính là sự đáng buồn cho cảnh thi cử lúc bấy giờ.

Không chỉ dừng ở đó, Tế Xương cho người đọc hiểu rõ hơn về kỳ thi Hương này:

“Lọng cắm rợp trời quan sứ đến,

Váy lê quét đất mụ đầm ra.”

Theo như sách sử cho biết, kì thi năm Đinh Dậu 1897 có vợ chồng tên toàn quyền Paul Doumer và vợ chồng tôn công sứ Nam Định Le Normand đến dự. Vì vậy, tả kì thi này mà thiếu cái chi tiết ấy thì là thiếu tất cả. Cho nên, không phải ngẫu nhiên mà một người làm thơ sành sõi như Tú Xương lại đem hình ảnh này đặt vào cặp luận của bài thơ. Nếu hai câu luận có vị trí chủ chốt trong bài thơ, thì hình ảnh của "ông Tây mụ đầm" ở đây là một phản ánh đúng bản chất xã hội Việt Nam lúc bấy giờ: xã hội nô lệ, mà người nắm thực quyền là thực dân. Hình ảnh "lọng cắm rợp trời” cho thấy cảnh tiếp đón dành cho Tây thật là long trọng, thật là kính cẩn. Đây chính là một phần cảnh thực trong cuộc thi Hương lúc bấy giờ. Nhưng chính những hình ảnh này cho chúng ta ngầm hiểu được sự mất nước, đất nước ta đang nằm dưới sự thống trị của thực dân Pháp. Thật đáng buồn thay. Có thể nói, ngòi bút của Tế Xương rất sác sảo, ở trên ta thấy những từ: lôi thôi, lẫn… thì ở hai câu thơ này người đọc lại gặp hình ảnh bà tây nhưng lại được gọi là “Mụ”. Phụ nữ là phái đẹp, đáng trân trọng, và dùng những từ ngữ cao sang khi nói về họ. Nhưng ở đây, “mụ” là từ chỉ loại đàn bà không ra gì, có là cách gọi chợ búa, thô tục. Và cách gọi như vậy làm cho người đọc thấy rất thỏa đáng. Một cách “chửi” rất sắc bén của Tế Xương.

Trước những thực cảnh đau lòng như vậy, Tế Xương không giấu nổi lòng mình mà phải thốt lên:

“Nhân tài đất Bắc nào ai đó

Ngoảnh cổ mà trông cảnh nước nhà.”

Có thể thấy được rằng, ông là một người có tấm lòng yêu nước, thương dân, đau lòng trước cảnh nước mất nhà tan của nước nhà. Nhưng lại không làm gì giúp ích to lớn được cho đời để thay đổi vận mệnh đất nước. Cho nên, những câu thơ ấy, người đọc thấy được sự tự vấn bản thân và tự vấn những người cùng cảnh ngộ. Những nhân tài của đất nước, những bậc hào kiệt khi đất nước đang cần họ thì họ ở đâu? Và liệu rằng ai cũng nhìn ra được cảnh đau thương này của nước nhà hay vẫn tin một cách mù quáng vào chế độ cũ để rồi làm bè lũ tay sai bán nước.

Như vậy, thơ Tế Xương vừa cô đọng, vừa xúc tích  của sự kết hợp giữa chất hiện thực và chất trữ tình đã lột tả lên việc thi Hương lúc bấy giờ là sự biến chất, cảnh đất nước lầm than rơi vào tay của bọn thực dân, đồng thời bày tỏ sự đau xót trước thực cảnh ấy của một tầng lớp trí thức yêu nước.

Loading...

Từ khóa tìm kiếm

  • phan tích hai cau tho của tran te xuong